Ali Pashë Gucia, i njohur në burimet osmane dhe evropiane si Ali Pascha Gucia, Ali Pasha of Gusinje, Gusinyeli Ali Paşa dhe Ali Paša Gusinjski, ishte një prijës lokal shqiptar, funksionar osman dhe komandant i forcave vullnetare gjatë krizës lindore të viteve 1870–1880. Emri i tij lidhet veçanërisht me mbrojtjen e Plavës dhe Gucisë ndaj vendimeve territoriale të Kongresit të Berlinit dhe me veprimtarinë e Lidhjes së Prizrenit.
Të dhënat kryesore për të mbështeten në skedën e Deutsche Biographie dhe në artikullin e Hasan Kaleshit, “Gucia, Ali Pascha”, botuar në Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas. Megjithatë, disa hollësi të jetës së tij paraqiten ndryshe në burime dhe duhet të trajtohen me kujdes.
Emri, prejardhja dhe familja
Deutsche Biographie e regjistron Ali Pashë Gucinë me emrin Ali Hasan Shabanagaj dhe e daton jetën e tij në vitet 1828–1888. Në të njëjtën skedë, Gucia jepet si vendlindje dhe Peja si vendvdekje.
Hasan Kaleshi e lidh Aliun me familjen Shabanagaj, Sipas tij, kjo ishte një familje e njohur e trevës së Plavës dhe Gucisë, nga e cila kishin dalë disa funksionarë të lartë osmanë.
Kaleshi përmend gjithashtu prona të familjes në formën e çifligjeve në nahijen e Vasojeviqit. Sipas këtij përshkrimi, pas ndryshimeve territoriale të vitit 1858, kur një pjesë e kësaj zone kaloi nën Malin e Zi, familja humbi këto prona. Kjo duhet kuptuar në kontekstin e ndryshimeve politike dhe administrative të kohës, jo si një proces i vetëm dhe i menjëhershëm i shpronësimit.
Burimi i Kaleshit e përmend Aliun si kajmekam të kazasë së Gucisë në vitin 1845. Termi kajmekam ishte titull administrativ osman për drejtuesin e një kazeje, një njësi administrative më e vogël se sanxhaku. Kjo pozitë tregon se Aliu kishte hyrë herët në administratën osmane dhe se familja e tij gëzonte ndikim lokal.
Nuk ka të dhëna të mjaftueshme në burimet e përdorura për të paraqitur me siguri një trung të plotë familjar të Ali Pashë Gucisë ose për të përcaktuar fëmijët dhe pasardhësit e tij.
Veprimtaria ushtarake para Lidhjes së Prizrenit
Para marrjes së titullit pashë, Aliu përmendet si Ali Bej Gucia. Sipas Kaleshit, gjatë luftës së parë osmano-malazeze ai komandoi rreth 5.000 vullnetarë shqiptarë.
Në këtë pikë duhet bërë një dallim terminologjik. Burimet osmane mund t’i përshkruajnë këto forca si başıbozukë, term që përdorej për trupa të parregullta ose vullnetare të lidhura me ushtrinë osmane. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se të gjithë pjesëtarët e tyre ishin pjesë e ushtrisë së rregullt osmane. Prandaj, shprehja më e saktë është forca vullnetare shqiptare të lidhura me përpjekjen osmane të luftës, jo njësi të rregullta të ushtrisë perandorake.
Në luftën ruso-osmane të viteve 1877–1878, e cila përfshiu edhe përplasjet osmano-malazeze, Ali Beu mori pjesë në luftime pranë Moraçës. Kjo periudhë e rriti rëndësinë e tij si komandant lokal dhe e afroi me zhvillimet politike që çuan në formimin e Lidhjes së Prizrenit.
Formimi i Lidhjes së Prizrenit
Pas Traktatit të Shën Stefanit, të nënshkruar më 3 mars 1878, dhe gjatë rishikimit të tij në Kongresin e Berlinit, territoret e banuara nga shqiptarët u vunë përballë rrezikut të ndryshimeve të mëdha kufitare.
Në këto rrethana u formua Lidhja e Prizrenit, e themeluar në qershor të vitit 1878 në Prizren. Organizata fillimisht njihej si Lidhja për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombit Shqiptar dhe synonte mbrojtjen e territoreve shqiptare, fillimisht brenda kuadrit të Perandorisë Osmane.
Sipas interpretimit të Hasan Kaleshit, Ali Pashë Gucia i përkiste krahut më konservator të Lidhjes. Kjo nuk duhet kuptuar si një kundërshtim i mbrojtjes së interesave shqiptare. Përkundrazi, ai mbështeste mbrojtjen e territoreve shqiptare, por nuk duket se kërkonte në atë fazë shkëputje të menjëhershme nga Perandoria Osmane.
Kaleshi e paraqet Ali Pashë Gucinë si një nga figurat kryesore ushtarake të Lidhjes dhe si komandant të përgjithshëm të forcave shqiptare. Megjithatë, ky titull duhet lidhur me strukturat e Lidhjes dhe me forcat vullnetare të saj; nuk bëhet fjalë për një post të rregullt në hierarkinë e ushtrisë osmane.
Titulli pashë dhe marrëdhëniet me sulltanin
Në burimet për Ali Pashë Gucinë përmendet titulli Mir-i miran. Ky ishte një titull i lartë administrativ dhe ushtarak osman, i lidhur me rangun e bejlerbeut dhe me hierarkinë e pashallarëve. Nuk është e saktë të thuhet thjesht se Mir-i miran do të thotë “titulli i pashait”; më saktë, ai ishte një rang i lartë që mund të shoqërohej me përdorimin e titullit “pashë”.
Sipas Kaleshit, Ali Pasha udhëtoi në Stamboll dhe zhvilloi bisedime me sulltanin Abdylhamid II, i cili sundoi nga viti 1876 deri më 1909. Burimi e përshkruan Aliun si figurë të afërt me oborrin osman në atë periudhë.
Kjo afërsi nuk e përjashtonte kundërshtimin e tij ndaj zbatimit të disa vendimeve osmane. Marrëdhënia e tij me Perandorinë ishte pragmatike dhe e ndërlikuar: ai mbeti pjesë e strukturave osmane, por kundërshtoi dorëzimin e territoreve shqiptare te Mali i Zi.
Vendimet për Plavën dhe Gucinë
Kongresi i Berlinit, i mbajtur nga qershori deri në korrik të vitit 1878, njohu zgjerimin territorial të Malit të Zi dhe parashikoi kalimin e Plavës dhe Gucisë nën administrimin e tij.
Vendimi nuk u zbatua menjëherë. Banorët shqiptarë të këtyre trevave, të mbështetur nga forcat e Lidhjes së Prizrenit, kundërshtuan dorëzimin. Ali Pashë Gucia u bë një nga figurat kryesore të organizimit të kësaj qëndrese.
Në këtë periudhë, autoritetet osmane u përpoqën të zbatonin vendimet ndërkombëtare, ndërsa Lidhja e Prizrenit dhe forcat lokale shqiptare i kundërshtuan ato. Kjo krijoi një përplasje të drejtpërdrejtë midis detyrimeve diplomatike të Perandorisë Osmane dhe interesave të mbrojtjes territoriale shqiptare.
Mehmed Ali Pasha dhe ngjarjet e Gjakovës
Në kuadër të përpjekjeve për zbatimin e vendimeve të Kongresit të Berlinit, në Kosovë u dërgua Mehmed Ali Pasha, një funksionar dhe komandant i lartë osman. Në disa burime ai përmendet si mareshal, por titulli dhe funksioni i tij duhet të dallohen nga posti i një përfaqësuesi formal të Kongresit të Berlinit.
Ali Pashë Gucia shkoi në Prizren dhe mori pjesë në bisedimet me Mehmed Ali Pashën. Negociatat nuk sollën marrëveshje. Mehmed Ali Pasha u vra në Gjakovë më 6 shtator 1878, në një ngjarje që lidhet me kundërshtimin shqiptar ndaj zbatimit të vendimeve territoriale.
Përgjegjësia e drejtpërdrejtë e Ali Pashë Gucisë për vrasjen nuk përcaktohet në mënyrë të qartë nga burimi i Kaleshit. Prandaj, nuk duhet paraqitur si organizator ose autor i saj pa prova të tjera dokumentare.
Sipas Kaleshit, në zonën e Plavës dhe Gucisë ndodheshin rreth 10.000 shqiptarë të armatosur nën komandën e Ali Pashë Gucisë. Kjo shifër duhet paraqitur si vlerësim i burimit dhe jo si numër i verifikuar në mënyrë të pavarur.
Luftimet e viteve 1879–1880
Nga fundi i vitit 1879 deri në fillim të vitit 1880, forcat malazeze u përpoqën të merrnin Plavën dhe Gucinë. Në burimin e Kaleshit, këto forca lidhen me komandën e Marko Miljanovit.
Përplasjet kryesore u zhvilluan në dhjetor 1879 dhe janar 1880. Forcat shqiptare arritën ta ndalonin përparimin malazez dhe Mali i Zi nuk e mori Plavën dhe Gucinë përmes këtij operacioni ushtarak.
Në literaturën shqiptare këto luftime shpesh përmenden si Beteja e Nokshiqit, ndërsa në burime të tjera përdoren emërtime dhe vlerësime të ndryshme për përmasat e betejës dhe numrin e pjesëmarrësve. Për këtë arsye, shifrat e humbjeve dhe roli i saktë i çdo komandanti duhet të kontrollohen në burime të specializuara para se të paraqiten si të padiskutueshme.
Çështja e Ulqinit
Pas dështimit të dorëzimit të Plavës dhe Gucisë, Fuqitë e Mëdha dhe Perandoria Osmane kërkuan një zgjidhje tjetër për kompensimin territorial të Malit të Zi.
U shqyrtua fillimisht mundësia e dorëzimit të territoreve në zonën e Hotit dhe Grudës, pranë liqenit të Shkodrës dhe lumit Cem. Këto zona ishin të banuara kryesisht nga shqiptarë katolikë. Kundërshtimi i banorëve dhe i forcave shqiptare e vështirësoi zbatimin e këtij propozimi.
Më pas u vendos që Malit të Zi t’i dorëzohej Ulqini.
Sipas Kaleshit, në korrik të vitit 1880 Ali Pashë Gucia mbërriti në Ulqin me rreth 3.500 shqiptarë. Ai zhvilloi përpjekje për mobilizimin e vullnetarëve edhe në Prizren, Pejë dhe Dibër.
Megjithatë, Perandoria Osmane, nën presionin e Fuqive të Mëdha, ndërmori operacion ushtarak për zbatimin e vendimit. Forcat osmane drejtoheshin nga Dervish Pasha, i cili ishte komandant i lartë osman, jo thjesht një përfaqësues administrativ.
Ulqini iu dorëzua Malit të Zi më 26 nëntor 1880. Dorëzimi shënoi një humbje të rëndësishme për qëndresën shqiptare dhe tregoi kufijtë e aftësisë së Lidhjes për t’u përballur njëkohësisht me Perandorinë Osmane dhe me presionin ndërkombëtar.
Shuarja e Lidhjes së Prizrenit
Në vitin 1881, Perandoria Osmane ndërmori një operacion ushtarak për shpërbërjen e Lidhjes së Prizrenit. Operacioni u drejtua nga Dervish Pasha dhe përfshiu luftime në Kosovë.
Pas përparimit të forcave osmane drejt Prizrenit, një pjesë e udhëheqësve të Lidhjes u largua, ndërsa të tjerë u arrestuan ose u dorëzuan. Sipas Kaleshit, Ali Pashë Gucia ishte ndër ata që u dorëzuan.
Pas kësaj, ai shkoi në Stamboll dhe më vonë u kthye në Kosovë si mutasarrëf i Pejës. Termi mutasarrëf nënkuptonte drejtuesin e një sanxhaku, pra të një njësie administrative osmane më të madhe se kazaja. Prandaj, shprehja “mutasarrëf i Pejës” është më e saktë se “drejtues i administratës së sanxhakut” pa përcaktuar funksionin.
Emërimi i tij tregon se marrëdhënia me autoritetet osmane nuk u ndërpre plotësisht pas shuarjes së Lidhjes. Megjithatë, ky fakt nuk mjafton për të përfunduar se ai ishte thjesht përfaqësues i politikës osmane. Veprimtaria e tij duhet parë në kontekstin e një elite lokale që vepronte brenda strukturave perandorake, por që mund t’i kundërshtonte ato kur rrezikoheshin interesat e trevave shqiptare.
Qëndrimi politik
Hasan Kaleshi e përshkruan Ali Pashë Gucinë si pjesë të krahut konservator të Lidhjes së Prizrenit. Ky është një interpretim historiografik dhe duhet dalluar nga faktet e drejtpërdrejta biografike.
Sipas këtij interpretimi, Ali Pasha nuk synonte pavarësinë e menjëhershme të Shqipërisë nga Perandoria Osmane. Ai mbështeste një formë autonomie shqiptare brenda kuadrit osman dhe kundërshtonte zgjerimin e shteteve fqinje mbi territoret shqiptare.
Kaleshi e lidh këtë qëndrim edhe me pozitën shoqërore dhe pronësore të Ali Pashës. Megjithatë, ai thekson se nuk është e mjaftueshme të shpjegohet politika e tij vetëm me interesat feudale. Në kushtet e viteve 1878–1881, ruajtja e lidhjes me Perandorinë Osmane mund të shihej nga disa elita shqiptare si mënyrë për të penguar zgjerimin e Serbisë, Malit të Zi, Greqisë dhe Bullgarisë.
Për këtë arsye, Ali Pashë Gucia nuk duhet klasifikuar në mënyrë të thjeshtë si “pro-osman” ose “anti-osman”. Ai ishte një prijës shqiptar që vepronte brenda sistemit osman, por që kundërshtoi me armë dorëzimin e territoreve shqiptare.
Atentati dhe fundi i jetës
Pas emërimit si mutasarrëf i Pejës, Ali Pashë Gucia u vra në një atentat.
Këtu ekziston një mospërputhje e rëndësishme kronologjike. Artikulli i Hasan Kaleshit e lidh atentatin me vitin 1887, ndërsa skeda e Deutsche Biographie e daton vdekjen në 1888. Të dyja të dhënat duhet të paraqiten si të tilla, pa zgjedhur njërën si përfundimisht të saktë pa konsultuar burime të tjera arkivore.
Kaleshi përmend mundësinë që pas atentatit të kishte qëndruar Haxhi Zeka, i cili më vonë u bë një nga figurat kryesore të lëvizjes shqiptare në Kosovë. Megjithatë, në formulimin e Kaleshit kjo mbetet një hipotezë dhe jo një fakt i provuar përfundimisht.
Për këtë arsye, formulimi më i kujdesshëm është: Ali Pashë Gucia u vra në Pejë në fund të viteve 1880; burimet e konsultuara japin vitin 1887 ose 1888, ndërsa përgjegjësia për atentatin mbetet e pasigurt.
Ali Pashë Gucia në kujtesën shqiptare
Ali Pashë Gucia u përfshi në kujtesën historike dhe në traditën gojore shqiptare për shkak të rolit të tij në mbrojtjen e Plavës dhe Gucisë dhe në luftimet kundër Malit të Zi.
Hasan Kaleshi thekson se figura e tij u pasqyrua në poezinë popullore shqiptare. Kjo dëshmon se rëndësia e tij nuk u kufizua vetëm në administratën osmane ose në dokumentet politike të kohës.
Ai përmendet gjithashtu në veprën epike të Gjergj Fishtës, “Lahuta e Malcís”. Përfshirja në këtë vepër duhet kuptuar si pjesë e ndërtimit letrar dhe kombëtar të kujtesës historike; ajo nuk është, në vetvete, dëshmi e pavarur për çdo hollësi të veprimtarisë së tij.
Përfundim
Ali Pashë Gucia ishte një figurë e ndërthurur e historisë shqiptare dhe osmane të shekullit XIX. Ai ishte:
- funksionar i administratës osmane;
- prijës lokal i familjes Shabanagaj;
- komandant i forcave vullnetare shqiptare;
- një nga figurat ushtarake të Lidhjes së Prizrenit;
- kundërshtar i dorëzimit të Plavës, Gucisë dhe më pas i Ulqinit;
- mutasarrëf osman i Pejës pas shuarjes së Lidhjes.
Roli i tij nuk mund të përmblidhet në një formulë të vetme politike. Ai nuk duket se kërkonte shkëputje të menjëhershme nga Perandoria Osmane, por kundërshtoi me forcë kalimin e territoreve shqiptare nën sundimin e shteteve fqinje.
Faktet më të sigurta për të lidhen me prejardhjen nga familja Shabanagaj, funksionin e tij në administratën osmane, pjesëmarrjen në mbrojtjen e Plavës dhe Gucisë, rolin në Lidhjen e Prizrenit, përpjekjet për mbrojtjen e Ulqinit dhe shërbimin e mëvonshëm si mutasarrëf i Pejës.
Ndërsa datimi i saktë i vdekjes, përgjegjësia për atentatin dhe disa hollësi mbi numrin e forcave dhe funksionet e tij ushtarake mbeten çështje që kërkojnë verifikim të mëtejshëm në burime osmane, malazeze, serbe dhe shqiptare.
Burimet kryesore
- Hasan Kaleshi, “Gucia, Ali Pascha”, në Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, vëll. 2, München, 1976, fq. 101–103.
- Deutsche Biographie, “Ali Pashë Gucia”, GND 111796079X.
- Cevdet Paşa, Tezâkir.
- M. Choublier, La Question d’Orient depuis le traité de Berlin, Paris, 1897.
- Jovan Hadži-Vasiljević, Arbanaska Liga, Beograd, 1909.
- Studimet e Theodor Ippenit mbi historinë e Shqipërisë në shekullin XIX.
- Irina G. Senkevič, Albanija v period Vostočnogo krizisa, Moskë, 1965.
/Plava e Gucia Sot
CHAT GPT