Sait Shabotiq dokumenton lidhjet e fuqishme arsimore të Bihorit me Kosovën në shekullin XIX dhe fillim të shekullit XX
Ismet Azizi
Historia e Bihorit nuk mund të kuptohet vetëm brenda kufijve të tij gjeografikë. Për shekuj me radhë, kjo trevë ishte e lidhur me qendrat e Kosovës përmes tregtisë, lëvizjes së njerëzve, jetës fetare dhe, veçanërisht, përmes arsimit.
Një dëshmi shumë e rëndësishme për këto lidhje gjendet në veprën e historianit Sait Shabotiq, Bihor na razmeđu vjekova (1878–1914). Në pjesën kushtuar shkollimit të bihorasve jashtë vendlindjes, autori sjell një numër të madh biografish nga të cilat del qartë se Gjakova ishte një nga qendrat kryesore të arsimimit të të rinjve myslimanë nga Bihori.
Peja dhe Prizreni gjithashtu përmenden si qendra arsimore, por në biografitë konkrete që paraqet Šabotiqi, Gjakova zë vendin qendror.
Nga Bihori në Gjakovë
Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, shumë të rinj nga fshatrat e Bihorit, pasi kryenin mësimet fillestare në mektebet e vendlindjes, vazhdonin shkollimin në medresetë e Gjakovës.
Ndër ta ishte Hajrullah Abdurahmanoviq – Skoko nga Shipanja, i cili, sipas të dhënave që sjell Šabotiqi, qëndroi rreth shtatë vjet në Gjakovë. Atje jo vetëm që vazhdoi arsimin fetar, por hyri në kontakt edhe me rrethin melami të Hafiz Sulejman Baba Efendiut.
Për ne është veçanërisht interesante dëshmia se gjatë qëndrimit në Gjakovë Hajrullahu mësoi edhe gjuhën shqipe, krahas arabishtes dhe njohurive të tjera që fitonte gjatë shkollimit.
Pas Gjakovës, ai vazhdoi studimet në Stamboll dhe më pas u bë myderriz në Çeliq të Bosnjës.
Ibrahim Paçariz Bioçaku mësoi shqip në Gjakovë
Një prej figurave më të rëndësishme kulturore të Bihorit ishte Ibrahim Paçariz Bioçaku (1852–1922), imam, mësues dhe autor i njohur i letërsisë alhamiado.
Edhe ai arsimin fillestar e mori në vendlindje, ndërsa më pas vazhdoi shkollimin në Gjakovë.
Shabotiqi thekson se ndër mësuesit e tij ishin Seid efendija dhe Ismail efendija, ndërsa gjatë shkollimit në Gjakovë Paçarizi mësoi edhe gjuhën shqipe.
Ky është një detaj me peshë të veçantë. Paçarizi më vonë shkroi në gjuhën boshnjake me alfabet arab dhe në vargjet e veta përdorte shprehjen: „da him pišem pod bosanski…“
Por në të njëjtën kohë ishte njeri i formuar në mjedisin shumëgjuhësh të Gjakovës dhe njihte edhe shqipen.
Kjo biografi tregon sa të ndërthurura ishin në atë kohë lidhjet kulturore, fetare dhe gjuhësore ndërmjet Bihorit dhe Kosovës.
Një varg i gjatë bihorasish të shkolluar në Gjakovë
Šabotiqi sjell edhe shumë shembuj të tjerë.
Ejub Mehoviq, i lindur më 1871 në Negobratinë, pasi kreu mektebin, vazhdoi shkollimin në Gjakovë dhe përfundoi medresenë. Më pas u kthye në Bihor dhe punoi si muallim.
Mustafa Hajdarpashiq nga Raduliqi, i lindur më 1876, gjithashtu vazhdoi arsimin në Gjakovë.
Teufik Sijariq nga Godijevo, i lindur më 1881, sipas Šabotiqit përfundoi tetë klasë të medresesë së madhe në Gjakovë.
Në Gjakovë u shkollua edhe hafiz Ibrahim Mekiq, një nga figurat e njohura fetare të Bihorit, i cili më vonë jetoi dhe shërbeu në Crniš. Për të thuhet se zotëronte disa gjuhë dhe kishte një bibliotekë të pasur private.
Edhe Bihori i Epërm ishte i lidhur me Gjakovën
Lidhja me Gjakovën nuk kufizohej vetëm në Bihorin e Poshtëm.
Nezir ef. Muratoviq nga Petnjica, një nga njerëzit e hershëm të arsimuar të Bihorit të Epërm, pas mektebit vazhdoi shkollimin në Gjakovë. Ai njihet edhe si mësuesi i parë i Ibrahim Paçariz Bioçakut.
Dželadin Hoxhiq nga Trpezi, i lindur më 1867, vazhdoi shkollimin fillimisht në Pejë, ndërsa më pas në Gjakovë, ku përfundoi medresenë.
Umer ef. Hajdarpashiq nga Vrdheva shkoi fillimisht në Gjakovë e më pas në Stamboll.
Hašin Abdulgani Koçan nga Godoçelje po ashtu studioi në Gjakovë, para se shkollimin ta vazhdonte në Shkodër.
Edhe Osman ef. Rastoder nga Radmanci kreu një pjesë të medresesë në Gjakovë, pastaj në Novi Pazar dhe më në fund në Stamboll.
Në Gjakovë u shkolluan gjithashtu Mehmed–Meljko Latiq nga Lagatore dhe Halit Hoxhiq nga Vrbica, i cili në vitin 1903 shkoi në medresenë e lartë të Gjakovës dhe qëndroi aty rreth tetë vjet.
Pra, nuk kemi të bëjmë me raste të izoluara.
Kemi të bëjmë me një rrugë arsimore të konsoliduar Bihor–Gjakovë.
Peja, Prizreni dhe Kosova si hapësirë e natyrshme arsimore
Šabotiqi përmend në mënyrë të përgjithshme Gjakovën, Pejën dhe Prizrenin si qendra drejt të cilave të rinjtë nga Bihori shkonin për shkollim.
Nga biografitë që ai sjell, Gjakova dominon dukshëm, ndërsa Peja paraqitet, ndër të tjera, në rrugën arsimore të Dželadin Hodžiqit.
Kjo na jep një pamje të rëndësishme historike: në shekullin XIX dhe në fillim të shekullit XX Kosova nuk ishte periferi për Bihorin, por një nga hapësirat e tij më të afërta të komunikimit kulturor dhe arsimor.
Prej Kosovës të rinjtë bihoras vazhdonin më tej drejt:Stambollit, Shkodrës, Kajros, Novi Pazarit, dhe qendrave të tjera.
Por për shumë prej tyre Gjakova ishte ura e parë drejt arsimit të lartë.
Gjakova nuk dha vetëm dije – dha edhe kontakte gjuhësore e kulturore
Në këtë histori është veçanërisht me rëndësi fakti se Šabotiqi shënon konkretisht se disa bihoras gjatë shkollimit në Gjakovë mësuan shqip.
Kjo dokumentohet, ndër të tjera, për:
• Hajrullah Abdurahmanoviqin
• Ibrahim Paçariz Bioçakun
Ndërsa për disa figura të tjera bihorase të arsimuara në këtë mjedis shumëgjuhësh, autori dëshmon njohjen e disa gjuhëve orientale dhe evropiane.
Këto fakte na kujtojnë se identitetet dhe marrëdhëniet kulturore në Bihor, Kosovë dhe Sanxhak në fund të shekullit XIX nuk mund të shpjegohen me kufijtë dhe ndarjet e sotme.
Gjuha, feja, shkolla dhe prejardhja lokale shpesh bashkëjetonin në të njëjtin individ.
Gjakova si një nga qendrat kryesore të formimit të elitës së Bihorit
Kur të gjitha biografitë që sjell Sait Šabotiqi vendosen së bashku, përfundimi është i qartë:
Gjakova ishte një nga qendrat kryesore të formimit të elitës fetare dhe intelektuale të Bihorit gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX.
Nga atje në Bihor u kthyen: imamë, hafizë, muallimë, myderrizë, krijues letrarë, njerëz që sollën libra, gjuhë dhe ide të reja.
Disa prej tyre vazhduan drejt Stambollit e qendrave të tjera, ndërsa të tjerë u kthyen në fshatrat e Bihorit dhe ngritën breza të rinj nxënësish.
Prandaj, historia e arsimit në Bihor është njëkohësisht edhe histori e lidhjeve të tij me Kosovën.
Dhe në këtë histori, Gjakova zë një vend të veçantë.
Burimi kryesor: Sait Š. Šabotiq, Bihor na razmeđu vjekova (1878–1914), Institut za historiju, demografiju i antropologiju Sandžaka, Rožaje, 2025, veçanërisht pjesa „Školovanje Bihoraca u sredinama izvan Bihora“, f. 223 e tutje.