Çfarë na mëson një studim kritik mbi fiset shqiptare për leximin e historisë së Peshterit
Ismet Azizi
Historia e popullsisë së Peshterit nuk mund të kuptohet vetëm përmes regjistrimeve të popullsisë dhe kategorive kombëtare që shtetet kanë përdorur në shekujt XIX dhe XX. Nën emërtimet që shfaqen në statistika mund të fshihen procese shumë më të gjata: shpërngulje, islamizim, dygjuhësi, ndryshim i gjuhës, integrim në mjedise të reja dhe, më në fund, reinterpretim i identitetit.
Një këndvështrim interesant për t’i kuptuar këto procese ofron studimi i Caspar ten Dam, “What (Little) We Know about Albanian Tribes: Reflections and Tabulations”, i ndërtuar si një lexim kritik dhe plotësues i veprës së njohur të Robert Elsie-t The Tribes of Albania: History, Society and Culture.
Leximi krahasues i këtij studimi hap një pyetje që ka rëndësi të veçantë edhe për Peshterin:
Çfarë ndodh me identitetin fisnor kur një degë e fisit largohet nga territori i vet, vendoset në një mjedis tjetër dhe gjatë brezave ndryshon gjuhën, fenë ose mënyrën e vetëidentifikimit?
Përgjigjja, siç del nga literatura që shqyrton Ten Dam, është shumë më komplekse sesa formula e thjeshtë: “fisi u zhduk”.
Fisi nuk është vetëm territor
Një nga problemet themelore të literaturës mbi fiset shqiptare është vetë terminologjia. Fjala shqipe fis është përkthyer në literaturën e huaj herë si tribe, herë si clan dhe herë si kin. Për më tepër, studiuesit jo gjithmonë kanë bërë dallimin ndërmjet fisit, bajrakut, vëllazërisë dhe krahinës.
Në kuptimin e ngushtë, fisi shqiptar ishte para së gjithash një bashkësi farefisnore patrilineare: anëtarët e tij e konsideronin veten pasardhës, në vijën mashkullore, të një paraardhësi të përbashkët, historik ose legjendar.
Por fisi nuk ishte domosdoshmërisht i njëjtë me bajrakun. Bajraku kishte edhe funksion territorial, politik dhe ushtarak. Një bajrak mund të përfshinte një fis, disa fise ose vetëm një pjesë të një fisi.
Ky dallim është shumë i rëndësishëm kur studiohen migrimet.
Nëse një degë e Kelmendit, Shkrelit, Hotit apo një fisi tjetër largohej nga territori i vet dhe vendosej qindra kilometra më larg, humbja e territorit të përbashkët nuk nënkuptonte domosdoshmërisht humbjen e menjëhershme të lidhjes farefisnore.
Ten Dam përdor për bashkësi të tilla edhe konceptin “grupe farefisnore pa unitet territorial”.
A mund të mbijetojë fisi pas shpërnguljes?
Pikërisht këtu Ten Dam hyn në debat me Robert Elsie-n.
Elsie kishte vërejtur se pas komunizmit, urbanizimit, emigrimit dhe shpërbërjes së shumë strukturave tradicionale, identiteti fisnor shqiptar shpesh ishte reduktuar në pak më shumë se vetëdijen e familjeve për prejardhjen e tyre.
Ten Dam e sheh këtë ndryshe.
Sipas tij, pikërisht kjo vetëdije mund të jetë “bërthama e vërtetë, thelbi i fortë i identitetit fisnor”.
Ky dallim është thelbësor.
Një fis mund të mos funksionojë më si njësi politike apo territoriale. Anëtarët e tij mund të jetojnë në vende të ndryshme, të flasin gjuhë të ndryshme dhe madje t’u përkasin identiteteve të ndryshme bashkëkohore. Por familjet mund të vazhdojnë ta dinë se nga cili trung rrjedhin, cilat vëllazëri konsiderohen të afërta dhe me cilat familje, tradicionalisht, nuk lidhej martesë për shkak të gjakut të përbashkët.
Kjo nuk provon vetvetiu një identitet etnik bashkëkohor. Por është një dëshmi historike për prejardhjen, e cila meriton të studiohet.
Kelmendi, Hoti, Shkreli dhe Shala në vitin 1918
Një nga burimet më interesante që përdoret në këtë debat është regjistrimi austro-hungarez i viteve 1916–1918, i sistematizuar nga Franz Seiner dhe botuar më 1922.
Sipas tabelës së ndërtuar nga Ten Dam mbi të dhënat e Seiner-it dhe Elsie-t, më 1918 dokumentoheshin në territoret e përfshira nga regjistrimi:
Kelmendi – 4.679 banorë dhe 779 shtëpi;
Hoti – rreth 4.000 banorë dhe rreth 500 shtëpi;
Shkreli – 2.688 banorë dhe 415 shtëpi;
Shala – 2.512 banorë dhe 431 shtëpi.
Dokumentimi më i hershëm i njohur i emrit të Hotit në burimet që përdor Elsie shkon në 1330, i Shkrelit në 1416, i Kelmendit në 1497, ndërsa i Shalës në 1634.
Këto data nuk tregojnë “krijimin” e fiseve. Ato tregojnë vetëm dokumentin më të hershëm të njohur ku emri përkatës është identifikuar.
Po aq e rëndësishme është që harta e Seiner-it nuk përfshin Peshterin. Ajo paraqet zonën shqiptare që kishte qenë nën administrimin austro-hungarez.
Prandaj nuk mund të përdoret si provë për praninë e Kelmendit apo Shkrelit në Peshter. Ajo dokumenton bërthamën e tyre historike, ndërsa rrugët e migrimit dhe degët e vendosura jashtë saj duhet të provohen me burime të tjera.
Mungesa e të dhënave nuk do të thotë zhdukje
Ndoshta rezultati më domethënës i analizës së Ten Dam-it është një tjetër.
Nga 77 njësi fisnore dhe krahinore që ai sistematizon duke u mbështetur te Elsie, për rreth 57 nuk ka informacion të mjaftueshëm për të përcaktuar nëse vazhdojnë të ekzistojnë ose kur kanë pushuar së funksionuari.
Kjo na mëson një rregull elementar, por shpesh të harruar të kërkimit historik:
Mungesa e informacionit nuk është dëshmi e zhdukjes.
Ky parim është veçanërisht i rëndësishëm për studimin e Peshterit.
Nëse një burim i një periudhe dokumenton një prejardhje të caktuar, ndërsa një regjistrim i mëvonshëm nuk e shënon më atë, heshtja e burimit të dytë nuk mjafton për të provuar se kujtesa e prejardhjes, gjuha apo identiteti i mëparshëm ishin zhdukur në të njëjtën kohë.
Duhet studiuar çfarë ka ndodhur ndërmjet dy momenteve historike.
Peshteri kërkon një metodë tjetër leximi
Pikërisht këtu studimi i Ten Dam-it bëhet i dobishëm për Peshterin.
Në këtë hapësirë janë ruajtur tradita familjare për prejardhjen nga Kelmendi, Shkreli dhe fise të tjera shqiptare. Por një traditë gojore, sado e fuqishme, nuk duhet të shndërrohet automatikisht në fakt historik
Ajo duhet ballafaquar me kategori të tjera dëshmish: gjenealogjinë, patroniminë, toponiminë dhe mikrotoponiminë, dokumentet historike, kujtesën e gjuhës, strukturën e vëllazërive dhe rregullat tradicionale të martesës.
Veçanërisht interesante është ekzogamia – zakoni i mosmartesës ndërmjet njerëzve që konsideroheshin pjesëtarë të të njëjtit trung farefisnor.
Nëse dy familje me mbiemra të ndryshëm në një fshat të Peshterit kujtojnë se tradicionalisht nuk martoheshin ndërmjet tyre sepse konsideroheshin “një gjak”, kjo mund të jetë një gjurmë e rëndësishme e strukturës së vjetër farefisnore.
Por edhe kjo duhet krahasuar me gjenealogjinë dhe burimet e tjera.
Feja, gjuha dhe prejardhja nuk ndryshojnë domosdoshmërisht në të njëjtën kohë
Një tjetër mësim i rëndësishëm është se feja, gjuha dhe identiteti fisnor nuk duhet të trajtohen si një kategori e vetme.
Një degë e një fisi fillimisht katolik mund të islamizohej, por të vazhdonte për breza të tërë të fliste shqip. Më pas mund të bëhej dygjuhëshe, ndërsa vetëm më vonë gjuha sllave lokale të bëhej dominante. Edhe pas kësaj mund të vazhdonte kujtesa e prejardhjes fisnore.
Pra procesi mund të ketë kaluar nëpër disa etapa:
shpërngulje → islamizim → dygjuhësi → ndryshim gjuhësor → transformim i vetëidentifikimit → ruajtje ose reinterpretim i kujtesës së prejardhjes.
Këto etapa nuk duhet të vendosen paraprakisht në të njëjtën datë.
Nga Ugao dhe Boroštica drejt një historie më të plotë të Peshterit
Kjo metodë mund të provohet në mënyrë konkrete në vendbanime të Peshterit si Ugao/Uglla dhe Boroštica/Boroshtica/Borashtiza.
Në vend që të pyetet vetëm “çfarë kombësie ishin banorët?”, hulumtimi duhet të zbresë në nivelin e familjes dhe të vëllazërisë:
Nga cili vend thuhej se kishte ardhur paraardhësi?
Cilat familje konsideroheshin të një gjaku?
Me kë nuk martoheshin?
Çfarë gjuhe flisnin gjyshërit dhe stërgjyshërit?
Çfarë emrash të vjetër ruhen në ara, kroje, qafa, lugje dhe kullota?
Kur shfaqet familja për herë të parë në dokumente?
Vetëm pasi këto dëshmi të vendosen pranë njëra-tjetrës mund të flitet me siguri më të madhe për vazhdimësinë ose transformimin e një bashkësie.
Jo histori e “pastërtisë”, por histori e transformimit
Rëndësia e këtij këndvështrimi shkon përtej çështjes së fiseve.
Historia e Peshterit nuk duhet të shndërrohet në kërkim të një identiteti “të pastër” dhe të pandryshueshëm. Hapësirat kufitare dhe malore janë pikërisht vende ku njerëzit kanë lëvizur, janë përzier, kanë ndryshuar gjuhë, fe dhe mënyra vetëidentifikimi.
Detyra e historianit është të rindërtojë procesin, jo t’ia imponojë së kaluarës kategoritë e sotme.
Në këtë kuptim, studimi i Caspar ten Dam-it na kujton se humbja e territorit nuk është domosdoshmërisht humbje e kujtesës; ndryshimi i gjuhës nuk e fshin automatikisht prejardhjen; ndërsa kujtesa e prejardhjes, nga ana tjetër, nuk duhet marrë si provë e mjaftueshme pa verifikim.
Pikërisht ndërmjet këtyre dy skajeve gjendet një nga fushat më interesante për hulumtimin e ardhshëm të Peshterit: ndërmjet kontinuitetit dhe reinterpretimit.
Burimi:
Caspar ten Dam, “What (Little) We Know about Albanian Tribes: Reflections and Tabulations”, Forum of EthnoGeoPolitics, Vol. 6, No. 3, Winter 2018, f. 22–65; analizë e zgjeruar e veprës së Robert Elsie, The Tribes of Albania: History, Society and Culture, I.B. Tauris, 2015. Për të dhënat e vitit 1918, Ten Dam mbështetet te Franz Seiner, Ergebnisse der Volkszählung in Albanien…, 1922