Në vijim ju sjellim një shkrim të gazetës malazeze Kodex, e cila pas një hulumtimi të gjerë arkivor dhe historiografik, ka publikuar një artikull ku hedh poshtë pretendimet zyrtare për Jusuf (Isuf) Çelajn nga Plava e Gucia. Shkrimi sqaron se deri më sot nuk ekzistojnë asnjë provë, vendim gjykate apo dëshmi e besueshme që e lidhin emrin e tij me krime lufte apo bashkëpunim me pushtuesit.
⸻
Shkrimi I gazetes malazeze
Kemi kryer kërkime, nuk ekziston asnjë dëshmitar, provë apo vendim gjyqësor që Jusuf Çeliq – Çelaj ka kryer krime apo që ka qenë bashkëpunëtor i pushtuesit?
Shumë lexues me siguri nuk kanë dëgjuar kurrë për emrin Jusuf Çeliq – Çelaj, por meqë ditëve të fundit është bërë aktuale tema e kriminelëve të luftës dhe e përmendoreve, u përpoqëm që për hir të objektivitetit, përmes burimeve dhe arkivave të ndryshme, të mësojmë më shumë për Jusuf Çeliqin dhe arsyet pse Ministria e Kulturës ka urdhëruar heqjen e përmendores së tij.
Gjatë kësaj periudhe kemi bërë një kërkim të hollësishëm në burimet arkivore dhe historiografike të disponueshme që lidhen me figurën dhe veprimtarinë e Jusuf Çeliq – Çelaj, nga Plava dhe Gucia.
Në hapësirën publike shpesh nxirren pohime kontradiktore: disa e quajnë bashkëpunëtor të pushtuesve dhe pjesëmarrës në krime, ndërsa të tjerët e shohin si luftëtar dhe mbrojtës të popullit të vet.
Rezultatet e hulumtimit:
• Vendime gjyqësore: Nuk është gjetur asnjë vendim i gjykatave jugosllave apo malazeze që ta ngarkonte Jusuf Çeliq – Çelaj për bashkëpunim me pushtuesin ose për kryerjen e krimeve të luftës.
• Dëshmitarë: Nuk është gjetur asnjë dëshmi publike që ta emërtojë drejtpërdrejt si autor të ndonjë krimi.
• Burime dokumentare: Përmendet si komandant i milicisë lokale (“vulnetarëve“) në Plavë e Guci, të cilët kishin mbështetjen e ushtrisë italiane e gjermane. Kjo tregon statusin e njësisë, por jo fajësinë personale të tij.
• Krimet në rajon: Masakra e Velikës (1944) është e dokumentuar, por nuk ka prova që Jusuf Çeliq – Çelaj të ketë marrë pjesë apo të ketë pasur përgjegjësi komanduese.
Përfundimi: Deri më sot nuk ekzistojnë prova juridike apo dëshmi të besueshme që Jusuf Çeliq – Çelaj të jetë përgjegjës për krime lufte apo të jetë dënuar si bashkëpunëtor i pushtuesve. Çdo gjë tjetër mbetet në nivel interpretimesh dhe shpjegimesh politike-historike.
Gazeta Kodex thekson se nëse ekzistojnë prova, ato duhet të publikohen. Në të kundërt, Ministria e Kulturës duhet të japë sqarime të qarta mbi vendimin për heqjen e përmendores, për të shmangur dyshimet për motive personale, fetare ose kombëtare.
⸻
Konteksti historik
Krimet e çetnikëve në Plavë e Guci
Në mars 1943, njësitë çetnike të Pavle Gjurišiçit sulmuan Plavën, Gucinë dhe fshatrat përreth. Në raportet e tyre të brendshme, ata pranonin hapur se kishin djegur fshatra dhe vrarë mbi 1.200 myslimanë, përfshirë gra, fëmijë dhe pleq. Historianë të pavarur e rrisin këtë shifër deri në 2.000 të vrarë shqiptarë e boshnjakë, duke e cilësuar si një nga krimet më të mëdha të luftës në Mal të Zi dhe Sanxhak.
Roli i Jusuf Çeliq – Çelaj
• Në historiografinë jugosllave: është përmendur si komandant i “vulnetarëve”, njësi bashkëpunëtore.
• Në kujtesën e shqiptarëve dhe boshnjakëve të Plavës e Gucisë: mbahet mend si mbrojtës i popullit dhe shtëpive përballë sulmeve të përgjakshme të çetnikëve të Gjurišiçit.
Konkluzion
• Fakt i pamohueshëm: Çetnikët e Pavle Gjurišiçit kryen masakra masive në Plavë e Guci më 1943–44, duke vrarë mbi 1.000 njerëz dhe djegur fshatra të tëra.
• Interpretim i diskutueshëm: Ndërsa historiografia zyrtare e sheh Jusuf Çelajn si pjesë të një milicie bashkëpunëtore, kujtesa lokale shqiptare e boshnjake e njeh atë si mbrojtës të popullit në kohën më të errët të krimeve çetnike.
Linku i shkrimit