Në faqet e historisë shqiptare, shpesh ndodh që ngjarje të vogla, të përditshme, të mbeten si dritë për brezat që vijnë. Një prej tyre është ajo natë e ftohtë dimri, më 24 dhjetor të vitit 1908, kur udhëtarja e njohur britanike Edith Durham ndali udhëtimin e saj në një fshat të vogël shqiptar, në Vuthaj të Gucisë, për të kaluar natën e Krishtlindjeve.
Durham, e njohur si autore e librit të famshëm High Albania (Shqipëria e Epërme, 1909), kishte udhëtuar përmes viseve të Malësisë së Madhe, Plavës e Gucisë, duke mbledhur të dhëna, zakone e tregime për jetën e shqiptarëve të asaj kohe. Në ditarin e saj, ajo përshkruan një moment të veçantë që e preku thellë: mikpritjen e malësorëve myslimanë në natën e festës së saj të krishterë.
“That night I stopped in a small Moslem village near Gusinje. It was Christmas Eve… The people, though Moslems, hearing it was my feast, gave me of their best and wished me joy for my great day.”
(Edith Durham, High Albania, 1909)
Në përkthim:
“Ate natë u ndala në një fshat mysliman pranë Gucisë. Ishte nata e Krishtlindjeve… Njerëzit, ndonëse myslimanë, kur dëgjuan se ishte festa ime, më sollën çfarë kishin më të mirë dhe më uruan gëzim për ditën time të madhe.”
Historianë si Robert Elsie dhe Antonia Young theksojnë se fshati i përmendur nga Durham ishte Vuthaj, vendbanim i njohur shqiptar në zemër të Alpeve, ku ajo gjeti ngrohtësi, respekt e dashuri njerëzore, përtej dallimeve fetare. Banorët e thjeshtë, pa e njohur nga ishte dhe pa ditur çfarë përfaqësonte, e nderuan si mike, sepse për ta mikpritja ishte fe më vete.
Në një kohë kur Ballkani përvëlohej nga ndarje, konflikte dhe perandori që po shuheshin, në një fshat të vogël të Malësisë shqiptare, një grua angleze e lodhur nga rruga gjeti ngrohtësinë e Krishtlindjeve në zemrat e myslimanëve të Vuthajve. Durham shkroi më vonë se “asgjë nuk më ka prekur më shumë se fisnikëria dhe bujaria e këtyre njerëzve”.
Ky episod, i vogël në dukje, mbetet një dëshmi e madhe për shpirtin shqiptar – për bashkëjetesën që nuk njeh ndasi, për bujarinë që buron nga zemra dhe jo nga emri i fesë.
Vuthaj, në atë natë të largët dimri, u bë vendi ku një e huaj e ndjeu Krishtlindjen më thellë se kudo tjetër në botë.
Burime dhe referenca:
- Edith Durham, High Albania (London, 1909)
- Robert Elsie, Travels in Northern Albania (Cambridge, 2010)
- Antonia Young, Women Who Become Men: Albanian Sworn Virgins (Oxford, 2000)
- Kujtesa gojore nga treva e Plavë–Gucisë
Esad Gjonbalaj