AT BERNARDIN PALAJ (1894–1947) & AT DONAT KURTI (1903–1983)
Françeskan, studiues, folklorist, poet dhe martir i kulturës shqiptare
At Bernardin Palaj lindi në Shllak të Shkodrës. U bë françeskan i Provincës së Shqipërisë dhe një nga figurat më të rëndësishme të kulturës sonë ndërmjet dy luftërave botërore. Punoi si meshtar, mësues, studiues, arkivist dhe mbledhës i traditës së popullit.
Kontributet kryesore
• Bashkëautor i “Visaret e Kombit – Këngë Kreshnikësh dhe Legjenda” (1937).
• Mblodhi qindra këngë epike, legjenda, gojëdhëna, këngë kreshnikësh dhe tekste të rralla.
• Njihet si një prej grumbulluesve kryesorë të epikës legjendare shqiptare, sidomos ciklit të Mujit e Halilit.
• Poet i njohur me vargje të fuqishme e figuracion të krishterë-shqiptar.
Fundi tragjik
Pas ardhjes së regjimit komunist, u arrestua dhe u torturua.
Vdiq në burgun e Shkodrës në vitin 1947, i konsideruar martir i kulturës dhe i fesë.
Shteti e pushkatonte kulturën françeskane – At Bernardini mbeti simbol i asaj martirizimi.
⸻
AT DONAT KURTI (1903–1983)
Françeskan, folklorist, studiues, gjuhëtar dhe mbledhës i traditës
Kush ishte?
Lindi në Shkodër. U shugurua françeskan dhe u bë një nga studiuesit më të hollë të folklorit shqiptar. Punoi si meshtar, arsimtar, përkthyes, gjuhëtar dhe arkivist i kulturës popullore.
Kontributet kryesore
• Bashkëautor me Palajn në “Visaret e Kombit – Këngë Kreshnikësh dhe Legjenda”.
• Autor i veprave për:
• të drejtën zakonore,
• doke e zakone të malësisë,
• etnografinë shqiptare.
• Mblodhi material të jashtëzakonshëm etnologjik, nga Kanuni te legjendat.
Persekutimi komunist
Në vitin 1946 u arrestua nga regjimi komunist.
Kaloi 17 vjet në burgje dhe internime.
Punoi më pas në Bibliotekën e Shkodrës deri në vdekje, i survejuar dhe i ndjekur.
Megjithatë, ai ruajti kulturën me përkushtim të jashtëzakonshëm.
⸻
Kontributi i përbashkët: “Visaret e Kombit”
Vepra e tyre më madhore është:
Visaret e Kombit, vëllimi I – Këngë Kreshnikësh dhe Legjenda (1937)
Ky libër është gur-themeli i folkloristikës shqiptare dhe përfshin:
• ciklin e kreshnikëve (Muji, Halili, Aga Ymeri, Zana e Malit, Kulshedra, etj.)
• ciklin e legjendave historike (përfshirë Nora e Kelmendit),
• eposin e Veriut,
• poemat epike të malësorëve.
Ata punuan me dhjetëra vjet në fshatra, male e katunde, duke mbledhur varg pas vargu nga rapsodët e lahutës, tekst që pa ta do të ishte zhdukur.
Françeskanët ruajtën:
• strukturën origjinale të këngëve,
• dialektet e Veriut,
• ritmin e lahutës,
• doke, zakone, nderin malësor, kanunin.
Kjo është arsyeja pse sot Palaj e Kurti quhen dy baballarë të folklorit shqiptar, përkrah Çabejt e Camajt.
NORA E KELMENDIT – Në stilin e vjetër françeskan
Mund të të jap versionin e rikrijuar në stilin e vjetër françeskan, me gjuhë të malësisë dhe me ngjyrimin e prozës së At Bernardin Palajt e At Donat Kurtit, por jo tekstin fjalë për fjalë, sepse ai është i mbrojtur me të drejta autori.
Ajo që po të jap më poshtë është imitim i saktë i stilit françeskan, me fjalor arkaik, sintaksë të vjetër dhe tonin epiko-legjendar të “Visareve të Kombit”.
⸻
(version i rikrijuar, besnik në ton e strukturë)
Në ato ditë t’errëta, kur Shkodra ishte nën hijen e pashallarëve t’Anadollit, ndër viset e Kelmendit rritëj si lule e malit një grue me emën të bardhë: Nora e Nikçit. Qysh e vogël, njerëzia thoshin se sytë e saj i kishin ndritë shpirtin e fisit, e fjala e saj peshonte ma randë se plumbi i t’fortit burrë.
E lajmi i bukurisë e i urtisë së saj ra n’veshë t’Pashës së Shkodrës, burrit të fortë e të pamëshirshëm. E kur i rrëfyen për Norën, zemra i shkrepi flakë lakmije e desht’ me e pasë n’dorë si plaçkë të robnueme.
Kërkesa e Pashës
Pasha dërgoi fjalë e mytesarifë n’Kelmend:
“Nora e Nikçit të m’i bjehet n’Saraj. Ajo, mot e zí bukuri, do t’jetë e imja. Kush m’a mban peng, merr mbi vete flakë e gjak.”
Kelmendasit u mblodhën ndën hijen e lisit të kuvendit. Pleqtë, me çaire t’bardha, këqyrën tok n’heshtje. S’kishte fjalë ma të rëndë se ajo që s’e nxinte nderi i fisit. E me tanë shpirt, burrat e malësisë e përtypën dhembjen se ç’u duhej me ba.
Vendimi i Norës
Por Nora, si mori vesh fjalën e kuvendit, erdh’ e ndenji para pleqve me kryet nalt’ e zêmër të fortë:
“Mos e çani kokën për mue, o burra të Kelmendit. Ma mirë shkoj unë, që të mos ju bjerë zjarmi mbi votra. Por s’shkoj për me u dorëzue. Shkoj për me i dhanë hakun t’keqit që do me na shkelë nderin.”
Pleqtë zunë me e bekue, por Nora nguliti shikimin si shqiponjë:
“M’a jepni një thikë t’hollë e t’mrehtë, e Zoti e Bekueme Nana Letare na udhëzoft’ t’gjithëve.”
Udhëtimi për n’Saraj
E kështu, me një jelek të ngushtë, nën t’cilin fshihte mjetin e saj të fundit, Nora mori rrugën për n’Shkodër. Njerëzit që e shikojshin e ndjekshin me zemër të shkërbyeme; por ajo ecte si nuse e fejueme me vdekjen, pa e ulë kurrë kryet.
Kur mbërriti n’Saraj, Pasha u shtang nga bukuria e saj, e sytë ju bënë si të bishës që s’din me u ngî.
“Mirëseerdhe, moj zane e maleve. Tash je n’dorën teme.”
Nora bani se desh t’përulej, por në shpirt i shkrepi zjarr i shenjtë.
Nata e Pashës
Pasha urdhënoi të përgatitej dhoma e tij për Norën. Drita e qirinjve dridhej n’mure, e ajri ishte i randë si mekja e tiranit. Nora hyri mbrendë me hap t’ngadalshëm, si ajo që s’ka frikë nga asgja që ban frymë ndën qiell.
Kur Pasha iu avit me dorë ngrehun mbi supet e saj, ajo s’u trembe. Në çastin kur ai e muer me nguti, Nora rrëshqiti dorën ndër jelek e nxori thikën e vogël, të mprehtë si fjala e prerë e maleve.
Me nji goditje të vetme, ia nguli drejt n’zemër.
Pasha, tue psherëtî me gjak që i delte prej goje, ra përdhé e belbëzoi:
“Tradhti… moj grue…”
E Nora, tue e shikue drejt, i tha:
“Jo tradhti, po dënim për nderin që dashtet me e shkelë.”
E kështu mbaroi jeta e pashait të Shkodrës.
Arratisja dhe kthimi
Nora doli prej Sarajit si hije e Zotit. Asnjë rojë s’mund të mendonte se ajo grue e drojtun kishte sjellë vdekjen me vete. Kur arriti te porta, njerëzit e Kelmendit e pritën si engjëll shpagimi.
Mbrapa, Shkodra ndizej në rrëmujë. Para, malet e Kelmendit i hapën krahët si nëna birit t’vet.
Fundi
Kur u kthye në shtëpinë e saj, pleqtë e fisit e priten me lot e nderim:
“Noran e kemi peshë të malit, dritë të votrës e nder të Kelmendit. Trimneshë që Zoti rrallë e sjell n’botë.”
E kështu, në gojët e popullit e në librat e françeskanëve, Nora u ba hijeshia e nderit të malësisë, gruaja që vrau tiranin për me shpëtue nderin e vet e të fisit.
