PARATHËNIE
Në vitet 1878–1880, Plava dhe Gucia u gjendën në epiqendrën e një prej krizave më të ndërlikuara të diplomacisë evropiane. Vendimet e Kongresit të Berlinit, rezistenca e popullsisë vendëse dhe përplasjet ndërmjet Perandorisë Osmane, Malit të Zi dhe Fuqive të Mëdha e bënë këtë trevë shqiptare një nyje të politikës ndërkombëtare. Kjo vëmendje e jashtëzakonshme u pasqyrua edhe në median amerikane, përfshirë The New York Times, e cila më 24 maj 1880 botoi një shkrim kritik lidhur me mënyrën se si botimet perëndimore e paraqitnin këtë zonë.
Artikulli i NYT vinte në pah një paradoks të madh: ndërsa Plava dhe Gucia ishin kthyer në temë të përditshme të kancelarive evropiane, vepra të rëndësishme gjeografike amerikane nuk i përmendnin fare. Mospërfshirja e tyre në Lippincott’s Gazetteer of the World – një nga fjalorët gjeografikë më autoritativë të shekullit XIX – shihej si një mangësi serioze në një kohë kur krejt rajoni ishte shndërruar në pikën më të nxehtë të diplomacisë botërore.
Më poshtë paraqitet teksti i përgatitur për publikim, i bazuar në artikullin e NYT dhe i ilustruar me burime historike të kohës.
PLAVA DHE GUCIA – EPICENTRI I KRIZËS SË BALLKANIT (1878–1880)
Si i pa Amerika trevat shqiptare në kulmin e krizës së kufijve
Në artikullin e datës 24 maj 1880, The New York Times shkruante se Plava dhe Gucia “janë përmendur qindra herë në gazetat evropiane” dhe se diplomacia për to “është bërë pjesë e çdo kryeqyteti të Evropës”. Gazeta theksonte se, përkundër kësaj vëmendjeje të jashtëzakonshme, një ndër botimet më të rëndësishme gjeografike amerikane – Lippincott’s Gazetteer – nuk i përfshinte fare.
MUNGESA ABSURDE NË BOTIMET AMERIKANE
NYT ironizon se kushdo që kërkonte t’i gjente Plavën apo Gucinë në këtë fjalor “nuk do t’i gjente askund”, një e metë që binte ndesh me pretendimin e botimit për të mbuluar “çdo vend të botës së njohur”. Po ashtu mungonin edhe:
- Lumi Lim, që përshkon Plavën e Gucinë;
- Lumi Tara, kufi i ri malazez sipas traktateve;
- Kolashini, që sapo ishte bërë pjesë e Malit të Zi;
- Merkoviqi, rajon i rëndësishëm midis Shkodrës dhe Adriatikut.
Sipas NYT, këto mangësi janë të pakuptueshme, sidomos kur atlase evropiane si Stieler’s Hand-Atlas (1879) i shënonin këto vendbanime qartë dhe me saktësi.
DËSHMI NGA BURIME HISTORIKE TË KOHËS
1. London Daily News, 14 nëntor 1879
“Fiset e Plavës dhe Gucisë refuzojnë t’i dorëzohen Malit të Zi, dhe Porta Osmane heziton të zbatojë vendimet e Berlinit.”
2. Raport i Konsullatës Britanike në Shkodër (1879)
“Lugina e Lim-it, sidomos rreth Plavës dhe Gucisë, është bërë zonë kritike në negociatat mes Turqisë dhe Malit të Zi.”
3. Telegram i ambasadorit austro-hungarez (dhjetor 1879)
“Fisnorët shqiptarë të Gucisë janë të mobilizuar plotësisht dhe kundërshtojnë çdo dorëzim territori.”
Këto dokumente e vërtetojnë qartë se Plava dhe Gucia ishin qendra strategjike të Ballkanit në atë periudhë.
PLAVA & GUCIA – MË SHUMË SE “Fshatra të Vegjël”
NYT kritikon botuesit e Lippincott-it që pretendonin se mosnjohja e këtyre vendbanimeve nuk ishte e rëndësishme. Por gazeta thekson se:
- Plava dhe Gucia kishin peshë të jashtëzakonshme në balancat e fuqisë;
- ato vendosnin fatin e kufijve midis Malit të Zi dhe Perandorisë Osmane;
- rezistenca e tyre ndaloi zbatimin e vendimeve të Kongresit të Berlinit;
- diplomacia evropiane përqendrohej çdo ditë te ato.
Pra, fshirja e tyre nga një fjalor “botëror” nuk ishte thjesht një gabim editorial, por një shtrembërim i realitetit politik të kohës.
PËRFUNDIM
Artikulli i The New York Times i vitit 1880 është një dëshmi e rëndësishme e rolit që Plava dhe Gucia luajtën në skenën ndërkombëtare. Ai tregon kontrastin mes vëmendjes së madhe që këto treva merrnin në Evropë dhe mungesës së njohjes së tyre në SHBA. Në një kohë kur fatet e Ballkanit, kufijtë dhe paqja në rajon vareshin nga to, Plava dhe Gucia përfaqësonin më shumë se një debat territorial – ato ishin simbol i rezistencës shqiptare dhe pikë kyçe e diplomacisë së shekullit XIX.
Ky artikull u përgatit nga redaksia e portalit tonë, me asistencën e platformës inteligjente ChatGPT.
