I. Azizi: Kapitujt XX–XXIV të veprës së G. Muir Mackenzie dhe A. P. Irby, botuar në Londër më 1867, përshkruajnë udhëtimin nga Vushtrria e Mitrovica drejt Pazarit të Ri, Tutinit, Rozhajës dhe Pejës
Kjo pjesë e veprës përmban të dhëna për vendbanimet, rrugët, administratën osmane, ekonominë, marrëdhëniet shoqërore, emërtimet e popullsisë dhe traditat gojore. Vlera e saj qëndron në ndërthurjen e përshkrimeve të drejtpërdrejta me bisedat e zhvilluara gjatë udhëtimit. Megjithatë, përdorimi shkencor kërkon dallimin ndërmjet asaj që autoret panë, asaj që dëgjuan dhe përfundimeve që nxorën vetë.
Rruga e përshkuar e paraqet Sanxhakun si hapësirë komunikimi ndërmjet Bosnjës, Kosovës, viseve të Malit të Zi dhe Serbisë. Pazari i Ri përshkruhet si stacion i rëndësishëm në rrugën Stamboll–Sarajevë, ndërsa drejtimet përmes Tutinit e Rozhajës e lidhin me Pejën, Prizrenin dhe Shkodrën. Transporti mbështetej te kuajt, menzili, hanet dhe strehimi në shtëpi vendëse. Përshkrimet e terrenit, reshjeve, borës dhe vështirësive të furnizimit tregojnë se këto lidhje ishin të vazhdueshme, por kërkonin ndërmjetësimin e autoriteteve dhe të rrjeteve personale. Kështu, vepra ndihmon për ta studiuar krahinën përmes qarkullimit të njerëzve, mallrave dhe informacionit, përtej kufijve të sotëm shtetërorë.¹
Një element i rëndësishëm është ndryshueshmëria e emërtimeve gjeografike. Autoret dhe bashkëbiseduesit e tyre përdorin “Bosnjë”, “Arnautllëk” dhe “Serbi e Vjetër”, por nuk u japin gjithmonë të njëjtën shtrirje. Pranë Mitrovicës përmendet një pikë kalimi ndërmjet Bosnjës dhe Arnautllëkut; më tej, një shoqërues e vendos kufirin ndërmjet tyre në Rozhajë. Në të njëjtën kohë, ai pohon se shqiptarë dhe boshnjakë gjendeshin të përzier deri në Sjenicë. Këto dëshmi sugjerojnë se emërtimet krahinore dhe përbërja e popullsisë nuk përputheshin domosdoshmërisht me një vijë të vetme ndarëse. Ato duhen lexuar si pjesë e gjeografisë administrative, shoqërore dhe politike të perceptuar nga njerëzit e kohës.²
Për historinë e popullsisë, vepra përmban disa dëshmi që duhen ruajtur në formulimin e tyre të saktë. Në Mitrovicë, kadiu identifikohet si boshnjak dhe e quan gjuhën që fliste “boshnjakisht”. Në rrugën drejt Tutinit, shoqëruesi përmend shqiptarë të përzier me boshnjakë deri në Sjenicë. Në kapitujt vijues, shqiptarë, boshnjakë, serbë, myslimanë, të krishterë dhe osmanë shfaqen si emërtime që lidhen, sipas rastit, me përkatësinë, fenë, gjuhën, prejardhjen ose funksionin shtetëror. Prandaj, këto fjalë nuk mund të përdoren si kategori të pandryshueshme ose të barasvlershme.
Vetëdeklarimi i një personi ka peshë të ndryshme nga klasifikimi që i bëjnë autoret. Po kështu, përdorimi i serbishtes nga një shoqërues i identifikuar si shqiptar dëshmon aftësinë e tij për të komunikuar në atë gjuhë, por nuk përcakton gjuhën amtare ose prejardhjen. Në këtë kuptim, burimi është i vlefshëm për historinë e emërtimeve dhe praktikave gjuhësore, ndërsa nuk mjafton për të rindërtuar i vetëm proceset e formimit kombëtar.³
Të dhënat ekonomike dhe demografike janë të kufizuara, por konkrete. Për Pazarin e Ri jepen vlerësime të ndryshme të numrit të shtëpive myslimane dhe një shifër prej 110 shtëpish të krishtera. Këto dalin nga biseda, jo nga një regjistrim i konsultuar prej autoreve. Në Tutin, mikpritësi numëron shtatë shtëpi dhe e lidh jetesën e fshatit kryesisht me blegtorinë. Ai i paraqet pronarët si pjesëtarë të një familjeje të lidhur me farefisni, ndërsa dallon prej tyre popullsinë që e quan “rajaja jonë”. Këto hollësi hapin mundësi për studimin e pronësisë, organizimit familjar dhe varësisë shoqërore, por nuk lejojnë llogaritje të sigurta të popullsisë ose përgjithësime për gjithë krahinën.⁴
Administrata osmane shfaqet përmes zyrtarëve civilë e ushtarakë, mexhliseve, mudirëve, zaptive dhe lidhjeve me Stambollin e Sarajevën. Rrëfimi tregon marrëdhënie të ndërlikuara ndërmjet zyrtarëve të dërguar nga qendra, bejlerëve dhe banorëve vendorë. Detyrimet për kuaj, ushqim dhe strehim krijonin ngarkesa mbi familjet; autoret pranojnë se edhe prania e tyre mund të bëhej shkak abuzimi nga shoqëruesit. Raste të tilla përfshijnë familje të krishtera dhe myslimane. Kundërshtimi ndaj kërkesave shtetërore kishte, rrjedhimisht, edhe përmbajtje ekonomike: pagesa të pamjaftueshme, kompensime të pasigurta dhe rrezik humbjeje të kafshëve.⁵
Marrëdhëniet ndërmjet komuniteteve nuk paraqiten njëtrajtshëm. Në Pazar të Ri, autoret përcjellin ankesa të rënda të të krishterëve për dhunë dhe pasiguri. Në Rozhajë, përkundrazi, vërejnë se përfaqësuesit e krishterë bisedonin lirshëm me mudirin. Gjatë udhëtimit drejt Pejës, një i krishterë përshkruhet si njeri i besuar i shoqëruesve myslimanë, të cilit i kishin lënë kujdesin për familjet dhe shtëpitë. Këto episode nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin. Ato tregojnë se pozita e njerëzve varej nga vendi, rrethanat politike, raportet personale dhe sjellja e autoriteteve.
Ankesat për rrëmbime, punë të detyruar dhe dhunë duhen shqyrtuar seriozisht, duke ruajtur gjithmonë atribuimin: kush e rrëfen ngjarjen, si e kanë marrë autoret informacionin dhe nëse ekziston dokumentim i pavarur. Vetë autoret pranojnë në fund të kapitullit mbi Pazarin e Ri se kishin pasur kontakt shumë të kufizuar me myslimanët vendorë. Ky pranim është thelbësor për vlerësimin e përfaqësimit të pabarabartë të zërave në vepër.⁶
Monumentet, shkollat dhe traditat gojore përbëjnë një tjetër shtresë të vlefshme. Përshkrimet e ndërtesave, afreskeve, mbishkrimeve dhe objekteve të ripërdorura mund të shërbejnë për krahasime me gjendjen e dokumentuar më vonë. Por identifikimet historike shpesh mbështeten te priftërinjtë shoqërues, Hilferdingu ose tradita vendëse. Autoret ndonjëherë pranojnë se nuk i vizituan vendet e përmendura ose nuk i shënuan hollësitë në vend.
Po kështu, rrëfimet për zanat, heronjtë dhe vendet e shenjta dëshmojnë qarkullimin e motiveve folklorike në një hapësirë të përbashkët. Përmendja e këtyre figurave ndër shqiptarë dhe sllavë është me interes për kërkimin krahasues, ndërsa përfundimet mbi origjinën dhe drejtimin e huazimeve kërkojnë material më të gjerë. Pranimi se autoret kanë shtuar një shpjegim në rrëfimin për Mujon dhe Aliun (Halilin v.j.) tregon se teksti folklorik i botuar ka kaluar edhe përmes ndërhyrjes redaktuese.⁷
Kufizimi kryesor i veprës mbetet këndvështrimi i autoreve. Simpatia për të krishterët sllavë dhe për projektet politike serbe e malazeze shoqërohet herë pas here me përgjithësime përçmuese ndaj shqiptarëve. Në përshkrimin e prijësit shqiptar në kapitullin “Rozhajë–Pejë”, karakteri moral nxirret nga pamja fizike dhe përdoren krahasime çnjerëzuese. Këto pasazhe duhen analizuar si shprehje paragjykimi. Për më tepër, disa pyetje të autoreve përmbajnë vetë përfundimin që kërkojnë nga bashkëbiseduesi, si në lidhjen që vendosin ndërmjet gjuhës së përbashkët dhe përkatësisë në një popull.⁸
Referencat sipas faqeve të shtypura të botimit:
- G. Muir Mackenzie dhe A. P. Irby, The Turks, the Greeks, & the Slavons: Travels in the Slavonic Provinces of Turkey-in-Europe, London: Bell and Daldy, 1867, f. 294–298, 317, 322, 353–355, 361–362.
- Po aty, f. 290–291, 326–327.
- Po aty, f. 292–293, 327, 346–347, 351, 363.
- Po aty, f. 308, 336–337.
- Po aty, f. 302–305, 312–313, 325, 349–352.
- Po aty, f. 304–307, 320–321, 342, 353–356.
- Po aty, f. 298, 310–316, 329–335, 362–365.
- Po aty, f. 291, 300, 354, 356.