Beteja për Zhuçin: fitorja që mbrojti Sarajevën dhe fatitragjik i heroit Haxho Asllani – Shok
Nga fitorja strategjike e 8 qershorit 1992 te porosia shoqëroreqë la pas njëri prej diversantëve më të guximshëm të Brigadës sëDytë të Motorizuar “Viteška” të Ushtrisë së Republikës sëBosnjë-Hercegovinës.
Përpunimi redaksional: DardaniaPress
Beteja për kodrën e Zhuçit (Žuč), më 8 qershor 1992, ishtenjëra ndër fitoret e para të mëdha të Ushtrisë së Republikëssë Bosnjë-Hercegovinës. Ajo pengoi ndarjen e Sarajevës, forcoi lidhjen e mbrojtësve të qytetit me zonën e Vogošćësdhe hapi rrugën për çlirimin e pozicioneve të tjerastrategjike. Krahas kujtimit të kësaj fitoreje qëndron edhehistoria e Haxho Asllanit – Shokut, heroit me prejardhjeshqiptare, të cilin lufta e bëri të njohur, ndërsa paqjapothuajse e harroi.
Zhuçi – pikë kthese në mbrojtjen e Sarajevës
Në pranverën e vitit 1992, Sarajeva po përballej me rrethimin, sulmet e artilerisë dhe përpjekjen e forcave agresore për ta ndarëqytetin dhe vijat e tij mbrojtëse. Kodra e Zhuçit kishte rëndësi tëjashtëzakonshme strategjike: nga kuotat e saj kontrolloheshinpjesë të mëdha të Sarajevës, ndërsa pozicionet në Orlić, Vis, Kuotën 850 dhe Golo Brdo përbënin kërcënim të vazhdueshëmpër popullsinë dhe mbrojtësit.
Më 8 qershor 1992, njësitë e Mbrojtjes Territoriale nga komunate Sarajevës – Novi Grad, Novo Sarajevo dhe Vogošća – filluansulmin kundër një kundërshtari shumë më të armatosur. Mbrojtësit çliruan majën Orlić dhe hapësirën më të gjerë drejtVolujakut e Krstacit, si dhe zonën drejt vendbanimeveSmiljevići e Zabrđe. Në luftime u zunë sasi të konsiderueshmearmësh, municioni, pajisjesh ushtarake dhe materiali sanitar.
Kjo fitore vërtetoi rezultatet e Betejës së mëparshme të Pofalićitdhe siguroi një lidhje më të qëndrueshme me mbrojtësit e zonëssë Vogošćës, veçanërisht drejt Ugorskos, Bušćes dhe KobiljaGlavës. Pas marrjes së Orlićit u krijuan parakushtet për çlirimine Kuotës 850, Visit dhe Golo Brdos. Duke i shtyrë pozicionetagresore më larg bërthamës së ngushtë urbane, u zbut trysniambi popullsinë e rrethuar dhe përpjekja për ta ndarë mbrojtjen e Sarajevës mori një goditje të rëndë.
“Shpirti fitoi”
Në tubimin e madh popullor të mbajtur në Zhuç më 8 qershor1996, me rastin e përvjetorit të betejës, presidenti i Republikëssë Bosnjë-Hercegovinës, Alija Izetbegović, foli për mrekullinë e rezistencës boshnjake, e cila vështirë shpjegohej vetëm me logjikë ushtarake. Fjalët e tij mbetën një prej interpretimeve mëtë fuqishme të dimensionit moral të mbrojtjes së Sarajevës:
“Bosnjën gjithmonë e kemi përfytyruar si vend të njerëzvetë mirë, të drejtë dhe me dinjitet; kemi besuar se pikërishtaty qëndron fuqia e Bosnjës, por edhe pafuqia e sulmuesveqë vazhdimisht janë vërsulur për ta nënshtruar. Kur njëditë të bëhen analizat dhe, nga një largësi historike, tëkërkohet shpjegimi i asaj mrekullie të rezistencësboshnjake, jam i sigurt se fshehtësia do të gjendet diku nëshpirtin ose karakterin e njerëzve. Kujtojeni pranverën dheverën e vitit 1992. Ne pothuajse duarthatë, ata tëarmatosur deri në dhëmbë; e pastaj ne, bashkë me përbindëshat e tyre prej çeliku, i shtynim gradualisht ngaqyteti drejt pyjeve, ku edhe e kishin vendin. Ishte njëpërplasje e vërtetë ndërmjet së mirës dhe së keqes, ndërmjet njeriut dhe jonjeriut. Shpirti fitoi. Sipas asnjëlogjike apo llogarie ushtarake, ata atëherë nuk duhej tëlargoheshin nga Sarajeva. Të gjitha epërsitë ushtarakeishin në anën e tyre, asnjë në anën tonë.”
— Fjalimi i Alija Izetbegovićit në Zhuç, 8 qershor 1996
Prandaj, Beteja për Zhuçin nuk mbeti vetëm një operacionushtarak. Ajo u shndërrua në simbol të rezistencës së një qytetiqë, pavarësisht epërsisë materiale dhe teknike të agresorit, arritit’i ruante pozicionet kyçe mbrojtëse dhe idenë politike të njëBosnjë-Hercegovine të tërësishme.
“Krahët e lirisë” – monument i fitores dhe kujtesës
Në Golo Brdo, në kuadër të Kompleksit Memorial Zhuç, më 8 qershor 2024 u përurua solemnisht monumenti “Krahët e lirisë”. Gurthemeli ishte vendosur në vitin 2022, ndërsa zogumonumental i stilizuar, si simbol i lirisë, ka një hapje krahëshrreth 25 metra dhe lartësi rreth 16 metra. Monumenti i ndriçuarshihet nga shumë pika të Sarajevës, si edhe nga drejtimi iaeroportit, Bjelašnicës dhe Trebevićit.
Monumenti e ruan kujtimin për luftëtarët që e mbrojtënSarajevën, por porosia e tij e plotë nuk gjendet vetëm në gur. Ajo gjendet edhe në jetën e luftëtarëve të mbijetuar – në plagët, traumat e pasluftës dhe kujdesin shpesh të pamjaftueshëm tëshoqërisë. Pikërisht këtu kujtesa për Zhuçin takohet me historinëe jetës së Hadžo Aslanit, të njohur si Shok.
Haxho Asllani – Shok, shqiptari ndër mbrojtësit e Sarajevës
Hadžo Aslani, i njohur si Shoku i Zhuçit, ishte diversant iBrigadës së Dytë të Motorizuar “Viteška” të Ushtrisë sëRepublikës së Bosnjë-Hercegovinës dhe njëri prej luftëtarëve qëbashkëluftëtarët e kujtonin për trimëri të jashtëzakonshme. Ishteshqiptar me prejardhje, i lindur në Shkup; një pjesë të jetës e kishte kaluar në Kumanovë, ndërsa disa vjet para luftës ishteshpërngulur në Sarajevë. Nofka e tij lidhej me fjalën shqipe shok– mik e bashkëluftëtar.
Ishte trupvogël, i tërhequr dhe fjalëpakë, por në fushëbetejë, sipas dëshmive të bashkëluftëtarëve, shndërrohej në një forcë qëua hapte rrugën njësive të Ushtrisë së Republikës së Bosnjë-Hercegovinës. Nuk i pëlqente të fliste për bëmat e veta. Thoshtese gjithçka kishte qenë vullnet i Zotit dhe se, po të ishte përsëri e nevojshme, do ta merrte sërish pushkën për ta mbrojtur Bosnjë-Hercegovinën.
Sulmi në Vis dhe thirrja: “Mos qëlloni, është Shoku ynë!”
Në një aksion në Vis, gjatë dimrit të vitit 1992, Shoku u plagos, por vazhdoi përpara dhe mori llogoret kundërshtare. Përjetimin e tij e përshkroi më vonë pa zbukurime, me gjuhën e një njeriu qëkishte mbijetuar një përleshje trup më trup:
“Kur arritëm te llogoret, dikush duhej të ngrihej i pari dhetë sulmonte. U ngrita, fillova të hidhja bomba në llogoren e parë dhe të qëlloja me automatik. Kishin mbetur edhe dyushtarë kundërshtarë. Njërin e godita, pastaj më mbaruanplumbat. Tjetri ishte trupmadh; më ngriti nga toka dhefilloi të më mbyste. Desha ta nxirrja thikën, por nuk munda. Disi mblodha forcën dhe e godita. Pastaj pashë ‘mbjellësine vdekjes’, e kapa dhe fillova të qëlloja. Kur dola ngallogorja, arritën bashkëluftëtarët e mi dhe menduan se ishaushtar armik. Dikush bërtiti: ‘Mos qëlloni, është Shoku!’ Ua dhashë armën dhe shkova te mjeku, sepse më kishingoditur tre plumba. Atëherë Zoti ma shpëtoi jetën. Një herëkam lindur dhe një herë do të vdes; për Bosnjën nuk mëdhimbset as të bie.”
— Haxho Asllani – Shok, sipas një dëshmie të botuar mëherët
Pamja e luftëtarit të plagosur që dilte nga llogorja me mitraloz tërëndë në duar, ndërsa bashkëluftëtarët bërtisnin të mos qëllonin, hyri në kujtesën gojore të luftëtarëve të Zhuçit. Megjithatë, heroizmi në fushëbetejë nuk e mbrojti nga jeta e rëndë në paqe.
Paqja i solli traumë, varfëri dhe harresë
Pas luftës, Hadžo Aslani u përball me çrregullim të rëndë tëstresit post-traumatik. Për vite jetoi pa një strehë të sigurt, duke u larguar nga njerëzit dhe duke pasur turp nga varfëria e vet. Ngrohej në tramvaje, flinte në shtëpi të braktisura e të rrënuaranë Zhuç dhe jetonte me atë që ia jepnin njerëzit. Nuk kërkonteshumë dhe përpiqej ta ruante dinjitetin.
Gjatë viteve të fundit, qytetarët e Sarajevës e shihnin nëudhëkryqin e Boljakov Potokut, ku shiste aromatizues përvetura, madje edhe pasi kishte pësuar goditje në tru. Tregonte se ndonjëherë, kur e njihnin, njerëzit i linin edhe nga njëqind markatë konvertueshme për një aromatizues.
Vetëm në vitet e fundit të jetës mori mbështetje më serioze ngabashkëluftëtarët e Brigadës së Dytë të Motorizuar “Viteška” dhenga organizatat humanitare. Organizata Pomozi.ba bëri të diturse, që nga viti 2022, ishte përpjekur t’i qëndronte pranë: ishtehapur një apel për rinovimin e hapësirës ku jetonte dhe isiguroheshin nga 1.000 marka të konvertueshme në muaj përnevojat themelore. Mesazhi i tyre i lamtumirës e përmblodhifatin e tij: dikur hero e luftëtar, më vonë i pastrehë që flinte pa çati mbi kokë, në të ftohtë e në shi.
Hadžo Aslani – Shok ndërroi jetë më 3 dhjetor 2025. Namazi ixhenazes iu fal më 4 dhjetor në Varrezat e Qytetit Vlakovo, nëAlejën e Veteranëve. Në njoftimin mortor, ndër të pikëlluarit u radhitën veteranët e Brigadës së Dytë të Motorizuar “Viteška” tëUshtrisë së Republikës së Bosnjë-Hercegovinës, bashkëluftëtarët, vëllezërit e luftës, diversantët, fqinjët dhe miqtë– njerëzit që e dinin se kush kishte qenë ai në të vërtetë.
Nuk është Shoku turpi ynë – turp është që u la në harresë
Hadžo Aslani nuk është turpi i shoqërisë. Përkundrazi, ai ishtenjeriu që, në çastin më të rëndë, u rreshtua në mbrojtje tëSarajevës dhe të Bosnjë-Hercegovinës. Turp është mënyra se siu detyrua të jetonte pas luftës: pa siguri, pa trajtim tëmjaftueshëm dhe pa kujdes institucional të denjë për një veteran lufte.
“Krahët e lirisë” në Zhuç sot e ngrenë simbolin prej guri mbiSarajevë. Por asnjë monument nuk mund ta përmbushë qëllimine vet moral nëse shoqëria, ndërsa u ngre monumente të rënëvedhe heronjve, nuk ua zgjat dorën luftëtarëve të gjallë që i bartinpasojat e luftës. Prandaj, historia e Shokut nuk është vetëm njëin memoriam për një njeri trim. Ajo është porosi se liria nukruhet vetëm duke i kujtuar fitoret, por edhe duke u kujdesur përata që i bënë të mundura ato fitore.
Shënim redaksional
Teksti është redaktuar nga transkripti i dërguar. Përcaktimetrelative të kohës janë zëvendësuar me data të sakta, ndërsa emrate vendeve dhe njësive janë harmonizuar me burimet e rendituranë fund të versionit boshnjak të këtij dokumenti.
Shënim dhe burime verifikimi
• Muzej „Alija Izetbegović“: „8. juni – Bitka za Žuč“
• Općina Novi Grad Sarajevo: „Završena izgradnja spomenika‘Krila slobode’ na brdu Žuč“
• Klix.ba: „Preminuo Hadžo Aslani zvani Šok“